Deel 1

3 Uit Vrije wil

De menselijke vorm is er een van verlangen, vrijheid en onzekerheid. Wie we zijn en wat we willen, is gevormd door een combinatie van onze wil en de omstandigheden waarin we leven. De mens is soms afhankelijk van omstandigheden zonder invloed op die omstandigheden. In het onvermogen van de zoektocht naar God wordt deze complexiteit, afhankelijk van omstandigheden, een spiegel van het innerlijk. Door dit onvermogen kan het loslaten van de wil om alles te willen weten worden herzien. De mens heeft niet alles in de hand. Bij veel religies schijnt dit niet mogelijk te zijn, het wordt niet geaccepteerd. Het verlangen, de vragen en de complexiteit van het bestaan worden obstakels bij de zoektocht naar God, als er niet verplicht en volgens de regels moet worden waargenomen. Dit opent geen mogelijkheid waarin de mens kwetsbaar probeert te zijn om de kracht en moed en de wil vanuit het persoonlijke te kunnen ontwikkelen.

Als mens geschapen, vormt de mens de kern van een wereld waarin alle invloeden samenkomen. De vragen over het geloof ontstaan door de ‘wil’ en hebben als essentie dit verlangen te vervullen. Hierbij zou het menselijke, zoals de mens het ervaart, een relatie kunnen laten ontstaan. Gezien de omstandigheden van de mens en de eigen wil om te kiezen, blijkt het menselijke vaak complexer dan gedacht, maar niet altijd onmogelijk. In de meeste gevallen is het een streven naar stabiliteit, en dit verschilt niet in  een zoektocht naar het geloof. Omdat de vrije wil en de zoektocht naar het geloof een spagaat laten zien en door elkaar heen lopen als het gaat over het begrijpen op zich, ontbreekt het soms aan de uitkomst van een verwacht antwoord. De vrije wil van de mens laat hier een grote inspiratie zien waarbij het menselijke en Goddelijke samen kunnen komen en ook af kunnen wijken van de werkelijkheid. De mens wil laten zien waar hij toe in staat is binnen de ontwikkeling van het leven en dit blijft bestaan. Deze bloei en complexiteit van het leven is onlosmakelijk verbonden met de zoektocht naar God. Religies denken dit gescheiden te moeten houden maar de groei binnen het leven van de mens laat zien dat het onmogelijk is. Het gaat om de acceptatie en de erkenning hiervan. Interessant is hoe deze ervaringen uit het dagelijkse leven worden meegenomen. In dit spanningsveld toont zich het mysterie van het menselijk bestaan, vrijheid en afhankelijkheid, helderheid en verwarring. Het geloof en de twijfel lopen door elkaar heen en maken het bestaan tot een onaf verhaal, maar niet minder interresant.

Daarnaast toont de vrije wil aan dat men niet volledig afhankelijk is van een geloof omdat er een geweten op de achtergrond is dat ons steeds opnieuw terug plaatst in het leven van het moment.

Het geweten is hiervan een voorbeeld. Het duidt op een andere dimensie,  het spoort aan tot afweging tussen goed en kwaad. Hierdoor ontstaat een spanningsveld tussen vrije wil, geweten en geloof, want de vraag blijft wat binnen een geloof wel of niet geoorloofd is, en waar de geestelijk vrijheid ligt. Als het om God gaat, kan iets soms beter losgelaten worden. Aanvaardbaarheid kan een sleutelwoord zijn. Hoe een geloof ook wordt geïnterpreteerd, steeds opnieuw keren onwetendheid en geestelijk vrijheid terug. Het leven krijgt betekenis door de uitnodigingen die de vrije wil meedraagt, het vormt een zelfstandig, maar kwetsbaar onderdeel van het bestaan. De vrije wil is zo geen absolute macht, maar een gave die de mens oproept verantwoordelijkheid te dragen en ruimte te laten voor wat hij niet begrijpt. Deze stelling kan niet worden verwijderd in de zoektocht naar God.

3.1 Is het geloof alleen toelaatbaar binnen de rechten van de mens?

Het is paradoxaal te denken dat iemand beoordeeld kan worden op de manier waarop er geloofd zou moeten worden. Dergelijke gedachten berusten niet op de werkelijkheid. Wel is het aanvaardbaar om het vertrouwen op de geest en het menselijke deel ervan te respecteren. De rafelige randen van het leven zijn niet uit te wissen, maar wel te beschermen binnen de rechten van de mens. Daarmee blijkt geloof niet te draaien om een oordeel over anderen, maar om het scheppen van ruimte waarin zowel menselijkheid als geestelijke vrijheid beschermd wordt.

3.2 De vrije wil als centrale plek

In de zoektocht naar het geloof verdient de vrije wil een centrale plek, zij vormt het fundament waarop persoonlijke ontwikkeling en geloofsbeleving voortbouwen. Een zoektocht zonder vrije wil is ondenkbaar, het stelt de mens in staat rechtvaardigheid en autonomie in te stellen op echtheid en waarheid. Het is onmogelijk God als een alleenrecht boven de vrije wil te plaatsen, dat zou betekenen dat gedachten en het handelen uitsluitend in Gods opdracht zouden gebeuren, wat onhoudbaar en ondenkbaar is en ook niet mogelijk omdat Gods wegen ondoorgrondelijk zijn. Alleen een focus op geloofsregels laat niet de intentie op een meerwaarde voor menselijke interacties zien. Juist een intentie vanuit de vrije wil zou de juiste vragen kunnen omvatten en oproepen. Die levendigheid brengt de verhouding tussen God en mens tot zijn recht. Persoonlijke autonomie, de wil, is hiervoor essentieel. De vrije wil is daarmee geen bedreiging voor het geloof, maar juist de manier waarop geloof kan wortelen en tot bloei kan komen.

3.3 De vrije wil als laatste redmiddel

Tijdens het leven worden voortdurend keuzes gemaakt en worden we  beïnvloed door talloze interne en externe factoren. Deze keuzes vormen wie wij zijn, terwijl wat Gods invloed zou zijn grotendeels onduidelijk blijft. Toch is het ondenkbaar de vrije wil uit het menselijk leven weg te denken. Zij is het laatste redmiddel voor menselijk handelen, in geloof en ongeloof. De vrije wil stelt de mens in staat het leven te ondergaan en er betekenis aan te geven, zelfs wanneer antwoorden ontbreken. Verantwoordelijkheid rust waar zij hoort, bij de mens. De vrije wil krijgt op deze manier de plaats waar verantwoordelijkheid en vertrouwen samenkomen. De mens kan kiezen, maar hij kiest altijd in het licht van een werkelijkheid die groei beoogt. Het ondervinden van God, het geloof,  kan hier een onderdeel vormen.

3.4 Hoe we worden tot wie we zijn

Overvloed verwijst niet naar volmaaktheid, maar naar voltooidheid in het moment. Het roept op tot wensen, leven in genade, en versterkt het vermogen om authentiek keuzes te maken. Gelukkig is er de mens die een autoriteit opeist om dit te mogen bewerkstelligen. Het verlangen God te vinden verdiept zich door deze verlangens vrij en onbelemmerd te laten groeien. Er is een verwachting ten opzichte van God om de overvloed die het menselijke tekort overstijgt en geloof relativeert en laat vinden. Overvloed is geen bezit, maar een ervaring; het is de vrijheid om het tekort aan te willen vullen in Gods aanwezigheid en te vermoeden om daarin een glimp van voltooiing te herkennen. Mocht God ons hebben geschapen, waarom zou dit niet mogelijk zijn? De verwachting van de mens kan en mag eindeloos zijn.

Het geloof is complex, niet primair door uiteenlopende theorieën, maar door de menselijke wil zelf. Het vraagt moed om met menselijke maatstaven een standpunt in te nemen, juist omdat de mensheid worstelt met vragen over het Goddelijke. De mens denkt vaak te moeten volgen in plaats van te mogen leven. Weinig zaken in relatie tot God berusten op zekerheid, en onvoorziene omstandigheden zijn talrijk. Juist op die momenten toont zich hoe moeilijk het is het onbekende te omarmen, wat noodzakelijk lijkt. Daarom ligt het mysterie van de wil niet in haar volmaaktheid, maar in haar vermogen zich steeds opnieuw af te stemmen op het onzichtbare; een vrijheid die kwetsbaar is, maar onmisbaar voor de ontmoeting met God.

Afstemming is geen methode, maar een kwestie van aandacht, soms spontaan, soms uit nood, soms uit verlangen. Deze aandacht kan een persoonlijke verwondering zijn. De relatie tot de geest kan hierdoor worden ervaren, maar blijft tegelijk onzichtbaar en onafhankelijk. Deze vrijheid brengt de geestelijke zoektocht dichterbij, maar het belangrijkste is het open staan voor de gehele menselijkheid. Geen leermeester of traditie kan de authentieke geestelijke vrijheid vervangen. Alles wat werkelijk geestelijk is,  blijft persoonlijk en Goddelijk onuitwisbaar. Juist daarom is vrijheid zo essentieel, zonder vrijheid kan de relatie met God zich niet ontwikkelen, en kan geloof niet echt leven. Het zijn niet regels of systemen, maar de innerlijke stem die de mens roept tot God.

---